Kiedy ktoś mówi, że nie chce żyć

Ktoś mówi to zwykle w połowie innego zdania. Przy kawie, przy zmywaniu, w samochodzie. „Czasem myślę, że byłoby lepiej, gdyby mnie nie było.”

I potem, natychmiast, cofa się: „Ale to takie gadanie. Nie przejmuj się.”

Ten tekst nie jest o pacjentach. Jest o Tobie — o człowieku, który to usłyszał i nie wie, co zrobić. Bo tak to zwykle wygląda: pierwszą osobą, która słyszy takie zdanie, prawie nigdy nie jest lekarz ani psychoterapeuta. Jest siostra, kolega z pracy, dziewczyna, sąsiadka, ktoś na grupie.

Pierwsza rzecz: nie sprawdzaj, czy to „na poważnie”

Najczęstsza reakcja, którą słyszę, brzmi: „nie wiedziałem, czy on tak serio”.

Nie ma czegoś takiego jak „nie serio”. Podział na „prawdziwe” i „na pokaz” jest szkodliwym mitem. Jeśli człowiek mówi o odejściu, to znaczy, że jest w bólu, którego nie umie już nieść sam. Nawet jeśli nie ma planu ani zamiaru — ból jest prawdziwy i zawsze wymaga odpowiedzi.

Nie musisz oceniać ryzyka. To zadanie specjalisty. Twoim zadaniem jest zostać i pomóc dojść do specjalisty.

Druga rzecz: zapytaj wprost

To budzi największy lęk. Ludzie boją się, że pytaniem „podsuną pomysł”.

Trzeba to powiedzieć jasno: pytanie o myśli samobójcze nie zwiększa ryzyka. Praktyka kliniczna i badania mówią zgodnie coś odwrotnego — pytanie zmniejsza napięcie. Bo człowiek, który nosi taką myśl, nosi ją zwykle w całkowitej samotności i w przekonaniu, że nikt nie wytrzyma o tym usłyszeć.

Pytaj konkretnie i spokojnie:

• „Czy myślisz o tym, żeby odebrać sobie życie?”
• „Czy myślałeś o tym, jak byś to zrobił?”
• „Czy jest coś, czym mógłbyś to zrobić, w twoim domu?”
• „Czy myślisz o tym teraz?”

Bez eufemizmów typu „nie zrobisz nic głupiego, prawda?”. Eufemizm mówi rozmówcy: proszę, powiedz mi, że nie. A on wtedy powie, że nie — i zostanie sam.

Nie da się kogoś namówić na śmierć pytaniem. Można natomiast zostawić kogoś samego przez to, że się nie zapytało.

Czego nie mówić

Poniższe zdania wypowiada się z dobrą intencją. Wszystkie robią to samo: zamykają rozmowę i dodają wstyd.

• „Masz przecież tyle powodów, żeby żyć.” Człowiek w kryzysie zna te powody. To, że nie wystarczają, jest właśnie miarą jego cierpienia. Takie zdanie mówi: „twoje przeżycie jest nielogiczne”.
• „Pomyśl o dzieciach / o matce.” Dorzuca poczucie winy do stanu, w którym poczucie winy jest już często głównym paliwem.
• „Inni mają gorzej.” Nigdy nikomu nie pomogło.
• „To grzech.” Jestem człowiekiem wierzącym i mówię to z całą powagą: użycie religii jako straszaka w takiej rozmowie jest przemocą duchową. Człowiek w kryzysie potrzebuje miłosierdzia, nie oceny.
• „Weź się w garść.” Gdyby to działało, każdy by już to zrobił.
• „Nie mów tak.” Znaczy: nie mów mi tego, bo tego nie zniosę. A on właśnie sprawdzał, czy zniesiesz.

Co powiedzieć

Nie trzeba mądrych zdań. Trzeba zdań prawdziwych i krótkich.

• „Dziękuję, że mi to powiedziałeś.”
• „Nie odejdę teraz. Zostanę z tobą.”
• „Nie wiem, co powiedzieć, ale słucham.”
• „To, co niesiesz, jest za ciężkie na jednego człowieka.”
• „Nie musisz tego rozumieć, żebym ja był obok.”
• „Zadzwonimy razem. Ja wykręcę numer, ty tylko powiesz, ile chcesz.”

Co robić — kolejność, którą warto znać

Jest jeszcze piąty punkt, o którym mówi się najrzadziej: zadzwoń następnego dnia. Kryzys nie kończy się z jedną rozmową. Pytanie „jak minęła noc?” bywa najważniejszym pytaniem tygodnia.

Kiedy to Ty jesteś tą osobą

Jeśli czytasz to i myślisz „on pisze o mnie” — chcę powiedzieć Ci trzy rzeczy.

Pierwsza: myśl, że nie chcesz żyć, prawie nigdy nie oznacza, że chcesz umrzeć. Zwykle oznacza, że chcesz, żeby coś się skończyło — ból, wstyd, samotność, poczucie, że jesteś dla wszystkich ciężarem. Ból jest do leczenia. Śmierć jest nieodwracalna. To dwie różne sprawy i warto ich nie mieszać.

Druga: stan, w którym jesteś, zmienia sposób, w jaki myślisz. Kryzys zawęża pole widzenia jak tunel — wydaje się, że tak było zawsze i tak będzie już na stałe. To nieprawda, ale w środku tunelu nie da się tego zobaczyć. Dlatego potrzebny jest ktoś z zewnątrz.

Trzecia: nie musisz mieć dobrego powodu, żeby zadzwonić. Nie musisz „zasługiwać” na pomoc. Nie musisz być wystarczająco chory. Wystarczy, że jest ciężko. 116 123 działa całą dobę i jest bezpłatne.

Słowo o wierze — dla tych, dla których to ważne

Część osób, które do mnie przychodzą, żyje wiarą. Część nie i to nie ma dla naszej pracy znaczenia. Ale ponieważ studiowałem teologię, powiem jedno zdanie dla tych, którym religia w takiej chwili zamiast pomagać zaczyna ciążyć.

Człowiek w kryzysie psychicznym nie jest człowiekiem złym. Cierpienie psychiczne to choroba i nieszczęście, nie wada moralna. Jeśli ktoś powiedział Ci coś innego — powiedział to poza tym, co o człowieku wie zarówno psychologia, jak i dojrzała teologia. Więcej o tym, jak duchowość ma miejsce w terapii i nikomu nie jest narzucana, piszę na stronie O mnie.

Na koniec

Nie musisz być specjalistą, żeby pomóc. Ta rozmowa nie wymaga wykształcenia. Wymaga jednej umiejętności, której nikt nas nie uczy: umiejętności zostania z kimś w czymś, czego nie umiemy naprawić.

Jeśli sam potrzebujesz oparcia po takiej rozmowie — to zrozumiałe. Bliscy osób w kryzysie zostają często wypaleni i przestraszeni. Wtedy również można przyjść do gabinetu; nie tylko wtedy, gdy jest się „tą chorą osobą”. Zapraszam na stronę Psychoterapia lub do kontaktu: 662 229 910.

Możesz też przeczytać tekst o różnicy między zmęczeniem, wypaleniem i depresją — pomaga rozpoznać moment, w którym warto poprosić o pomoc, zanim zrobi się bardzo ciężko.